မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု — အပိုင်းငယ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပိုင်း

ဘာသာစကား

မြန်မာအက္ခရာ

မြန်မာဘာသာသည် ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

“မြန်မာဘာသာသည် ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။”

မြန်မာဘာသာသည် နိုင်ငံတော်၏ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှ၏ မွန်အက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော စာလုံးများဖြင့် ရေးသားသည်။ မွန်စာမှာမူ တောင်အိန္ဒိယ၏ ဗြဟ္မီ အက္ခရာပုံစံမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ အက္ခရာများသည် လုံးဝန်း၍ မျဉ်းဖြောင့် အလွန်နည်းပြီး၊ မူလက ပေရွက်ပေါ်တွင် တုတ်ချွန်ဖြင့် ခြစ်ရေးရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။

မြန်မာဘာသာကို ပထမဘာသာစကားအဖြစ် လူ သန်း ၃၃ ခန့် ပြောဆိုပြီး နားလည်သူကမူ ပိုမိုများပြားသည်။ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ နီးစပ်သော မြန်မာဒေသိယစကားများနှင့်မူ မြန်မာဘာသာက နားလည်နိုင်သော်လည်း တောင်တန်းဒေသများ၏ တိဗက်-မြန်မာ ဘာသာစကားများဖြစ်သော ရှမ်း၊ ကချင်၊ ချင်း၊ ကရင်၊ မွန်၊ ရခိုင်တို့နှင့်မူ နားလည်နိုင်ခြင်းမရှိပေ — ထိုဘာသာစကားများသည် ကိုယ်ပိုင် အက္ခရာနှင့် စာပေရှိသော သီးခြားဘာသာစကားများဖြစ်သည်။

မြန်မာအမည်များသည် များသောအားဖြင့် နာမည်နှင့် မျိုးရိုးအမည်နှစ်မျိုးလုံးအတွက် စကားလုံးတိုတစ်လုံးတည်း ဖြစ်သည်။ တရုတ်၊ ကိုရီးယား သို့မဟုတ် ထိုင်းအမည်များနှင့် မတူဘဲ၊ မျိုးဆက်တစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ကူးစက်ပြန့်ပွားသော မိသားစု မျိုးရိုးအမည် မရှိပေ။

အနုပညာ

အရုပ်ရုပ်၊ အကနှင့် တေးဂီတ

မြန်မာ့အရုပ်ကြိုးဆွဲ ပြဇာတ် (ရုပ်သေး) သည် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ထွန်းကားပြီး တစ်ချိန်က နန်းတွင်းတွင် ဖျော်ဖြေခဲ့သည်။ အရုပ်များကို ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းဖြင့် ထိန်းချုပ်ကြပြီး အသေးစိတ် ထွင်းထုထားသည်။ ဤအနုပညာသည် နှစ်ဆယ်ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် လုံးလုံးနီးပါး ပျောက်ကွယ်လုမတတ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ များသောအားဖြင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းများကို အခြေခံသော ပြန်လည်ထူထောင်ရေး အုပ်စုငယ်အချို့ကမူ ၎င်းကို အသက်ရှင်စေရန် ကြိုးစားနေကြသည်။

ဂန္ထဝင်အကကို ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေးရှိ ကျောင်းအနည်းငယ်တို့တွင်လည်းကောင်း၊ ပြည်ပရောက် အသိုင်းအဝိုင်းများတွင် ပုံစံအနည်းငယ်ဖြင့်လည်းကောင်း သင်ကြားပေးသည်။ မြန်မာတီးဝိုင်း (ဆိုင်းဝိုင်း) သည် ဒုံးစည်အုပ်စုနှင့် ပတ်ဝိုင်း (လက်ဖြင့် တီးခတ်သော သေချာညှိထားသော ဒုံးစည်အစု) အပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည်။ လှပသော လေးကိုင်းပုံ စောင်းဖြစ်သည့် ဆောင်းကို တစ်ခါတစ်ရံ အမျိုးသားရေး တူရိယာအဖြစ် ခေါ်ဆိုကြသည်။

ရိုးရာအက လှုပ်ရှားမှုများ — ဒူးကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ကွေးခြင်း၊ မျက်စိကို ဘေးသို့ စောင်းကြည့်ခြင်း၊ လက်ကောက်ဝတ်ကို ချုပ်တည်းစွာ ဝှေ့ယမ်းခြင်း — တို့သည် မြန်မာလူမျိုးများ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း သွားလာပုံတွင် နေ့စဉ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်နေသေးသည် — စူပါမားကတ်ထဲမှာတောင် ဖြစ်သည်။

မိသားစု

အမည်များ၊ အကြီးအကဲများနှင့် လေးစားမှု

မြန်မာအမည်များတွင် မျိုးရိုးအမည် မရှိပေ။ ကလေးများကို မိဘများ ဆန္ဒပြုသော အရည်အသွေးတစ်ခုအပေါ် အများအားဖြင့် အမည်ပေးကြသည် — ဥပမာ အောင် (အောင်မြင်ခြင်း)၊ စု (ကြင်နာခြင်း)၊ ဇော် (တောက်ပခြင်း)။ မွေးသည့် ရက်သတ္တပတ်၏ နေ့ကို တစ်ခါတစ်ရံ ရှေ့ဆက်စာလုံးအဖြစ် ထည့်ကြသည် — တနင်္လာနေ့အတွက် မာလာ၊ အင်္ဂါနေ့အတွက် ကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အတွက် စ စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။

အကြီးအကဲများကို လေးစားမှုကို အမူအရာငယ်များဖြင့် ဖော်ပြသည် — သူတို့ရှေ့တွင် ဖြတ်သွားသောအခါ ကိုယ်ကို နိမ့်ချခြင်း၊ တစ်စုံတစ်ရာ ပေးရင်း ခံယူရာတွင် လက်နှစ်ဖက်စလုံး ဆက်ကမ်းခြင်း၊ စကားပြောသောအခါ ယဉ်ကျေးမှု စကားလုံးများ (ရှင်) သုံးခြင်း တို့ဖြစ်သည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အကြီးအကဲများသည် နွေးထွေးသော၊ ရက်ရောသော၊ လက်ရှိအခိုက်အတန့်တွင် ရှိနေသောသူများဟု မျှော်လင့်ခံရသည်။

မျိုးရိုးစုနှင့် မိသားစုကြီးများသည် မကြာခဏ အတူတကွ သို့မဟုတ် နီးနီးကပ်ကပ် နေထိုင်ကြသည်။ ဦး၊ ဒေါ်၊ ဘကြီး၊ ဒေါ်ကြီးတို့ကို အမည်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ တိကျသော ခေါ်ဝေါ်ရေးစကားများဖြင့် ခေါ်ဆိုကြသည်။ အဖိုးအဖွားများ — အထူးသဖြင့် အမိဘက်မှ — နေ့စဉ်ဘဝတွင် အရင်းနှီးဆုံး ဖြစ်လေ့ရှိသည်။

စာပေ

ကဗျာ၊ ဘုန်းကြီးများနှင့် ခေတ်သစ်စာရေးဆရာများ

ဂန္ထဝင် မြန်မာစာကို အများစုက ဘုန်းကြီးများနှင့် နန်းတွင်းကဗျာဆရာများက ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ဆယ့်ရှစ်ရာစု လင်္ကာရာဇဝင်ဖြစ်သော ရတနာပုံဇေယျာရာဇဝင်ကို ယနေ့ထက်တိုင် အသံထွက် ဖတ်ရွတ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓ၏ ဘဝဇာတ်ကြောင်းများဖြစ်သော ဇာတ်နိပါတ် ပုံပြင်များကို ရာစုနှစ်များစွာကြာ မြန်မာလင်္ကာဖြင့် ပြန်လည်ရေးသားခဲ့ကြသည်။

ခေတ်သစ် မြန်မာစာပေသည် ကဗျာတွင် အထူးဆုံး အားကောင်းသည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်များ၏ စမ်းသပ်မှု ကဗျာဆရာများ (တင်မိုး၊ ခင်အောင်) နှင့် လွတ်လပ်ရေးနောက်ပိုင်း မျိုးဆက် (မောင်ပြည့်မင်း၊ အောင်ချိမ့်) တို့က မြန်မာစာပေကို ထူးခြားသော ခေတ်သစ်အသံကို ပေးအပ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံပိုင် ထုတ်ဝေမှုအများစုကို ထိန်းချုပ်ထားခဲ့ပြီး၊ တိုင်းပြည်၏ စာပေအသစ်အများစုကို ပြည်ပရောက်မှုအတွင်း — ဂျာနယ်များ၊ လက်ရေးစာများ (တရားမဝင်စာပေ) နှင့် ပြည်ပရောက် အသိုင်းအဝိုင်းများတွင် — ထုတ်လုပ်ခဲ့ကြသည်။

နိုင်ငံခြားသားများက တစ်ခါတစ်ရံ မြန်မာဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ဖြင့် စတင်ရန် တောင်းဆိုကြသည်။ ပုံမှန် အကြံပြုချက်မှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားသော မြန်မာစာရေးဆရာတစ်ဦး၏ The Shell (အခွံ) သို့မဟုတ် နယ်စပ်ဒေသများအကြောင်း ရေးသားခဲ့သော ကွယ်လွန်သူ ဦးမြင့်သိန်း၏ လက်ရာများ ဖြစ်သည်။

လူနေမှုကျင့်ဝတ်

ဦးခေါင်း၊ ခြေဖဝါးနှင့် အခြားအချက်အလက်များ

လက်တွေ့ကျသော အချက်အနည်းငယ် — အထူးသဖြင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းများနှင့် အိမ်များသို့ ဧည့်သည်များအတွက်:

• ဖိနပ်ချွတ်ရန်။ ဘုရားကျောင်း၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းနှင့် အိမ်အများစု၏ တံခါးဝတွင် ဖိနပ်ချွတ်ရန် လိုသည်။
• ဦးခေါင်းနှင့် ခြေဖဝါး။ ဦးခေါင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး ခြေဖဝါးမှာ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သည်။ လူများ၊ ရုပ်ပုံများ သို့မဟုတ် စာအုပ်များဆီသို့ ခြေဖျားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ။
• ဘုန်းတော်ကြီးများနှင့် အမျိုးသမီးများ။ အမျိုးသမီးများသည် ဘုန်းတော်ကြီးများကို မထိမခိုက်သင့်ဘဲ ပစ္စည်းများကို တိုက်ရိုက် မပေးသင့်ပေ။ အရာဝတ္တုများကို လက်လှမ်းမီသော နေရာတွင် ချထားပါ။
• ဓာတ်ပုံ။ လူများကို မရိုက်ကူးမီ ခွင့်တောင်းပြီး၊ ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ပါး၏ မျက်နှာကို ကင်မရာဖြင့် ဘယ်တော့မှ မညွှန်ပြပါနှင့်။
• ဆူညံမှု။ မြန်မာ့လူမှုဘဝသည် ယေဘုယျအားဖြင့် အိမ်နီးချင်းများထက် ပိုတိတ်ဆိတ်သည်။ အများပြည်သူနေရာများတွင် ကျယ်လောင်စွာ အသံမြည် ပြောဆိုခြင်းမှာ ထူးဆန်းသည်။

ဤစည်းကမ်းများတွင် တစ်ခုမျှ ပြတ်သားသော စည်းမျဉ်းမဟုတ်ပေ။ ဖိနပ်ချွတ်ခြင်း၊ အကြီးအကဲများကို ယဉ်ကျေးစွာ ပြုမူခြင်းနှင့် လက်ဖက်ရည်တစ်ခွက် လက်ခံခြင်းတို့ ပြုလုပ်သော ဧည့်သည်ကို နေရာတိုင်းနီးပါးတွင် ကြိုဆိုခံရမည်ဖြစ်သည်။

“မြန်မာ့နည်းလမ်းက ကတိမထားဘဲ အလွန်အကျွံ ပေးတတ်ခြင်းပါပဲ။” — ရန်ကုန်တွင် နေထိုင်ဖူးသော စင်ကာပူသူ သူငယ်ချင်းတစ်ဦး