မြန်မာ့သမိုင်း မှတ်တမ်းဇယား

ဘီစီ ၂၀၀ ခန့် – အေဒီ ၁၀၅၀

ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ

ပုဂံမတိုင်မီ ကာလအတော်ကြာကပင် အထက်မြန်မာနိုင်ငံ၏ ခြောက်သွေ့သော ဒေသတွင် သီရိခေတ္တရာ (Sri Ksetra)၊ ဗိဿနိုး (Beikthano)၊ ဟန်လင်း (Halin) အပါအဝင် မြို့ရိုးကာရံထားသော မြို့ပြနိုင်ငံများ၏ ကွန်ရက်တစ်ခု ထွန်းကားခဲ့ပါသည်။ ပျူတို့သည် အိန္ဒိယနှင့် တရုတ်တို့နှင့် ကုန်သွယ်ခဲ့ကြပြီး ဗြဟ္မီ (Brahmi) အက္ခရာနှင့် ဆက်စပ်သော အရေးအသားကို အသုံးပြုခဲ့ကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အစောပိုင်းပုံစံကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြပါသည်။ ပုဂံနိုင်ငံတော် ကျယ်ပြန့်လာချိန်တွင် ပျူတို့၏ မြို့ပြများသည် နောက်ဆုံး၌ သိမ်းသွင်းခြင်း ခံခဲ့ရပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် တစ်ခုတည်းသော နွယ်စဉ်တစ်ခုမဟုတ်ပါ။ မွန်၊ ပျူ၊ ရှမ်း၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ရခိုင်၊ ချင်းနှင့် အခြားသော အသိုက်အဝန်းများစွာတို့သည် ဤဒေသကို နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင်ကျော် ပုံဖော်ခဲ့ကြပါသည်။

အေဒီ ၈၄၉ – ၁၂၈၇

ပုဂံ (Bagan) အင်ပါယာ

အနော်ရထာဘုရင် (နန်းစံ ၁၀၄၄–၁၀၇၇) သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တစ်လျှောက် တစ်လုံးတစ်ဝတည်း စုစည်းခဲ့ပြီး သထုံ မွန်နိုင်ငံကို အနိုင်ယူကာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အင်ပါယာသစ်၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ အချက်အချာအဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့ပါသည်။ နောက် ရာစုနှစ် နှစ်ခုအတွင်း ဆက်ခံဘုရင်များသည် ပုဂံလွင်ပြင်ကို ကမ္ဘာ့အကြီးကျယ်ဆုံး စေတီပုထိုးမြို့ကြီးများထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့ကြပါသည် — စေတီပုထိုး ၁၀,၀၀၀ ကျော် ရှိပြီး ယနေ့တိုင် အများအပြား တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။

၁၂၈၇ ခုနှစ်တွင် ကုဗလိုင်ခန်း (Kublai Khan) ၏ တပ်များ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာချိန်၌ အင်ပါယာ ပြိုလဲခဲ့သော်လည်း ပုဂံ၏ ဘာသာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များက နောက်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတိုင်း၏ သဏ္ဌာန်ကို ပုံဖော်ခဲ့ပါသည်။

ပုဂံကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကို (UNESCO) ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် နေရာအဖြစ် စာရင်းသွင်းခဲ့ပါသည်။

၁၂၈၇ – ၁၅၃၁

အင်းဝ၊ ဟံသာဝတီနှင့် ရှမ်းတို့၏ ပြောင်းရွှေ့မှုများ

ပုဂံ ပြိုလဲပြီးနောက် အာဏာသည် စိတ်စိတ်အမွှာမွှာ ကွဲပြားသွားခဲ့ပါသည်။ အင်းဝနိုင်ငံသည် အထက်မြန်မာနိုင်ငံကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး မွန်တို့၏ ဟံသာဝတီနိုင်ငံ (ပဲခူး) က တောင်ဘက်ကို ထိန်းချုပ်ထားပါသည်။ ကုန်းမြင့်ဒေသမှ ရှမ်း ခေါင်းဆောင်များသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၏ အစွန်းများတွင် အခြေချခဲ့ကြပြီး နောက်ပိုင်း ရာစုနှစ်များစွာတိုင်အောင် မြန်မာ့နိုင်ငံရေးတွင် အဆုံးအဖြတ်ပေးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာခဲ့ကြပါသည်။

၁၅၃၁ – ၁၇၅၂

တောင်ငူမင်းဆက်

တပင်ရွှေထီးနှင့် သမက်ဖြစ်သူ ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) တို့သည် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) မှ မဏိပူရ (Manipur) အထိ ကျယ်ပြန့်သော အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ အကြီးဆုံး အင်ပါယာကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြပါသည်။ ဘုရင့်နောင် (နန်းစံ ၁၅၅၁–၁၅၈၁) သည် ထိုဒေသ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး သိမ်းကျုံးနိုင်သူများထဲမှ တစ်ဦးအဖြစ် ယနေ့တိုင် အမှတ်ရနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။

အင်ပါယာသည် ဘုရင့်နောင်၏ လက်ထက်ကို လွန်မြောက်နိုင်ခဲ့ခြင်းမရှိပါ။ ဆက်ခံသူများ လက်ထက်တွင် ကွဲပြားသွားခဲ့ပြီး တောင်ငူ ဒုတိယခေတ် (Restored Toungoo) နှင့် နောက်ဆက်တွဲ ကုန်းဘောင်တို့က အစားထိုးခဲ့ကြပါသည်။

၁၇၅၂ – ၁၈၈၅

ကုန်းဘောင်မင်းဆက်

အလောင်းမင်းတရား (Alaungpaya) တည်ထောင်ခဲ့သော ကုန်းဘောင်မင်းဆက်သည် နိုင်ငံကို ပြန်လည် စုစည်းခဲ့ပြီး တရုတ်တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုများစွာကို တွန်းလှန် နိုင်ခဲ့ကာ ဘင်္ဂလားမှ အရှေ့ဘက်သို့ ချဲ့ထွင်လာသည့် ဗြိတိသျှ အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ (British East India Company) နှင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ပဋိပက္ခဖြစ်ခဲ့ပါသည်။ မင်းဆက်သည် ယိုးဒယားနှင့်လည်း စစ်လေးကြိမ် ဖြစ်ပွား၍ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပါသည်။

နန်းတော်မြို့တော်သစ် မန္တလေးတွင် ယဉ်ကျေးမှုဘဝ ထွန်းကားခဲ့ပါသည်။ ကုန်းဘောင်ဘုရင်များသည် ဥပဒေများ၊ ရာဇဝင်များနှင့် ဘုရားတည်ခြင်းများအကြောင်း အသေးစိတ် မှတ်တမ်းများ ထားရှိခဲ့ပါသည်။

၁၈၂၄ – ၁၉၄၈

ဗြိတိသျှ မြန်မာနိုင်ငံ

အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲ သုံးကြိမ် (၁၈၂၄–၂၆၊ ၁၈၅၂၊ ၁၈၈၅) သည် ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ တစ်ခုလုံးကို ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ (British India) ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် သိမ်းပိုက်ခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့ပါသည်။ ရန်ကုန်သည် အဓိက ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်လာပြီး တောင်မင်းကိုင်း (teak) သစ်နှင့် ဆန်များကို ကြီးမားသော ပမာဏဖြင့် တင်ပို့ခဲ့ကာ အိန္ဒိယလူမျိုး — တမီလ်၊ ဘင်္ဂလီ၊ ဂုဂျရာတီ — အများအပြားသည် ကိုလိုနီ စီးပွားရေးတွင် အလုပ်လုပ်ရန် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပါသည်။

မြန်မာ့ပညာရေးကို ကန့်သတ်ခဲ့ပြီး ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း ကျောင်းများကိုလည်း ချုပ်ချယ်ခဲ့ပါသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်မှုအပေါ် နက်ရှိုင်းပြီး ကြာရှည်သော မကျေမနပ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး အလွှာပေါင်းစုံမှ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ရာ ယင်းက ခေတ်သစ် အဆင့်အတန်းနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုတိုင်းကို ပုံဖော်ခဲ့ပါသည်။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး (၁၉၄၂–၄၅) နောက်ပိုင်း လွတ်လပ်ရေး ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာမည့် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းသည် ဂျပန်တို့ဘက်မှ စတင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကာ နောက်ပိုင်းတွင် မဟာမိတ်တို့ဘက်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့ပါသည်။ စစ်ပွဲသည် နေရာတိုင်းတွင် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်ခဲ့ပြီး ကရင်၊ ရှမ်းနှင့် အခြားသော တိုင်းရင်းသား လူနည်းစု ဒေသများမှာ အထူးသဖြင့် ထိခိုက်ခဲ့ပါသည်။

၁၉၄၈

လွတ်လပ်ရေး

၁၉၄၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပါသည်။ ထိုမတိုင်မီ ခြောက်လခန့်အလိုတွင် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းနှင့် အစိုးရအဖွဲ့ဝင် အများစုသည် နိုင်ငံရေး ပြိုင်ဘက်တစ်ဦး၏ လုပ်ကြံခြင်းကို ခံခဲ့ရပါသည်။ သူ၏ အဖော် ဦးနုသည် ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာပြီး ပြည်ထောင်စုအသစ်ကို စည်းလုံးညီညွတ် နေအောင် ကြိုးပမ်းခဲ့ပါသည်။

လွတ်လပ်ရေး ရပြီး မကြာမီပင် နိုင်ငံသည် မိမိကိုယ်ကို တိုက်ခိုက်နေသည့် စစ်ပွဲအတွင်း ရောက်ရှိခဲ့ပါသည်။ ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (Karen National Union)၊ ကွန်မြူနစ်ပါတီနှင့် အခြားသော အဖွဲ့များစွာတို့ လက်နက်ကိုင်ခဲ့ကြပါသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော ပြည်တွင်း ပဋိပက္ခများသည် ထိုအချိန်မှစ၍ ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပွားခဲ့ပါသည်။

၁၉၆၂ – ၁၉၈၈

ဦးနေဝင်းနှင့် "မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ် လမ်းစဉ်"

ဗိုလ်ချုပ် ဦးနေဝင်းသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အာဏာသိမ်းခဲ့ပြီး ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံ အစိုးရကို ဘေးချိတ်ထားခဲ့ပါသည်။ သူသည် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို ပြည်သူပိုင်အဖြစ် သိမ်းယူခဲ့ပြီး အိန္ဒိယနှင့် တရုတ် စီးပွားရေး မိသားစုများကို ထုတ်ပယ်ခဲ့ကာ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ် လမ်းစဉ်ဟု ခေါ်သော အထီးကျန် နိုင်ငံပိုင် စီးပွားရေး မူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့ပါသည်။

စီးပွားရေးမှာ ပြိုလဲခဲ့ပါသည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် အာရှ၏ အဆင်းရဲဆုံး နိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။ လူမျိုးရေးအရ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအသစ်သည် ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုခန့် အလိုတုန်းက ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ပြုလုပ်ခဲ့သော ဖယ်ဒရယ် ကတိကဝတ်များကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး တိုင်းရင်းသား ပြည်နယ်များတွင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးနှင့် သောင်းကျန်းမှု တန်ပြန်နှိမ်နင်းရေး စစ်ဆင်ရေးများက ကြီးမားသော နေရပ်စွန့်ခွာ ရွှေ့ပြောင်းမှုများကို ဖြစ်စေခဲ့ပါသည်။

၁၉၈၈

၈၈၈၈ လူထုအုံကြွမှု

၁၉၈၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် စီးပွားရေး ပျက်စီးနေချိန်၌ နိုင်ငံတစ်ဝန်း လူထု ဆန္ဒပြပွဲများ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပါသည်။ ကျောင်းသားများ၊ သံဃာတော်များနှင့် အစိုးရဝန်ထမ်းများသည် ရန်ကုန်နှင့် အခြားသော မြို့များတွင် ဆန္ဒပြပွဲများကို ဦးဆောင်ခဲ့ကြပါသည်။ စစ်တပ်သည် သေစေနိုင်သော အင်အားဖြင့် တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး သေဆုံးသူ ရာဂဏန်းမှ ထောင်ဂဏန်းအထိ ရှိနိုင်မည်ဟု ခန့်မှန်းချက်များ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပါသည်။

လွတ်လပ်ရေး ခေါင်းဆောင်၏ သမီး ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် မကျန်းမာသော မိခင်ဖြစ်သူကို ပြုစုရန် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လာခဲ့ပြီး ထိုလှုပ်ရှားမှုထဲသို့ ပါဝင်သွားခဲ့ပါသည်။ စစ်တပ်သည် နောက်ထပ် အာဏာသိမ်းမှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုနှစ်အစောပိုင်းတွင် NLD အနိုင်ရခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲကို ပျက်ပြယ်စေခဲ့ပါသည်။

၁၉၈၈ – ၂၀၁၀

နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (SLORC)

စစ်အစိုးရသည် ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် မိမိကိုယ်ကို နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ (SPDC) ဟု အမည်ပြောင်းခဲ့ပါသည်။ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ လက်ထက်တွင် အာဏာရ အစိုးရသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်၌ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအသစ် တစ်ရပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မြို့တော်ကို နေပြည်တော်သို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် "စည်းကမ်းပြည့်ဝသော ဒီမိုကရေစီ" ဆီသို့ တင်းကျပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲထားသော အကူးအပြောင်းကို ကြီးကြပ်ခဲ့ပါသည်။

ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် ဤကာလ အများစုကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရပါသည်။ သူမသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် နိုဘယ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆု ချီးမြှင့်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပါသည်။

၂၀၁၅ – ၂၀၂၁

NLD ခေတ်

အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) သည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရခဲ့ပြီး ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်သည် နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံ ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။ စစ်တပ်က ရေးဆွဲခဲ့သော ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေသည် လွှတ်တော် နေရာ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းကို စစ်တပ်အတွက် သီးသန့်ထားရှိခဲ့ရာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေးအပေါ် ထိရောက်သော ဗီတိုအာဏာကို စစ်တပ်က ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ပါသည်။

ဤကာလသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် ၂၀၁၇ ခုနှစ် စစ်တပ်၏ စစ်ဆင်ရေးကို မြင်ခဲ့ရခြင်းကြောင့်လည်း မှတ်သားခံခဲ့ရပြီး ထိုနောက်တွင် ရိုဟင်ဂျာ ၇၀၀,၀၀၀ ကျော်သည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရပါသည်။ ကုလသမဂ္ဂက ယင်းကို လူမျိုးတုံး သုတ်သင်မှု၏ ပုံသေနမူနာ တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဟို (The Hague) တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ စစ်တပ်ကို ခုခံကာကွယ်သည့် ပြောဆိုချက်များက ကျယ်ပြန့်သော ပြစ်တင်ဝေဖန်မှုများကို ခံခဲ့ရပါသည်။

NLD သည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ကြီးမားသော အနားသတ်ဖြင့် နောက်တစ်ကြိမ် အနိုင်ရခဲ့ပြန်ပါသည်။ စစ်တပ်သည် ရလဒ်ကို လက်ခံရန် ငြင်းဆိုခဲ့ပါသည်။

၂၀၂၁ – ယနေ့ထိ

အာဏာသိမ်းမှုနှင့် ပြည်တွင်းစစ်

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော် (Tatmadaw) သည် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် NLD ခေါင်းဆောင်များကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာကာ အာဏာကို သိမ်းယူခဲ့ပါသည်။ အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ (NUG) နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့များ (PDF) တို့သည် အတိုက်အခံအဖွဲ့များအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ဆယ်စုနှစ်များစွာ တိုက်ခိုက်နေခဲ့သော တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ (EAOs) သည် ၎င်းတို့၏ စစ်ဆင်ရေးများကို ပိုမို ကျယ်ပြန့်လာစေခဲ့ပါသည်။

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံသည် အပြည့်အစုံ ပြည်တွင်းစစ်တစ်ခုထဲသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပါသည်။ တပ်မတော်သည် နယ်စပ်ဒေသ အများအပြား၏ ထိန်းချုပ်မှုကို ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး စီးပွားရေးမှာ သိသိသာသာ ကျဆင်းသွားကာ လူသန်းပေါင်းများစွာ နေရပ်စွန့်ခွာ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရပါသည်။ ထိုင်း၊ မလေးရှား၊ စင်ကာပူနှင့် ပိုမိုဝေးလံသော နေရာများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားလာမှုမှာလည်း အရှိန်မြှင့် တိုးလာခဲ့ပါသည်။

ဤအချိန်ကာလသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ ဆောင်းပါးရှင်များ နေထိုင်ဖြတ်သန်းနေသော အခိုက်အတန့် ဖြစ်ပါသည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းဇယား ရပ်တန့်သွားသည့် နေရာတွင် ဇာတ်လမ်းများ စတင်ပါသည်။